Bij veel ruimtes hebben we direct rekening gehouden met inbouwkasten tussen twee ruimtes in. Vanuit de keuken worden bijvoorbeeld boven de eetbank hoge kasten in de wand ingebouwd, daaronder zijn de kasten bereikbaar vanuit het atelier. Ook kan boven de badkamer vanuit de gang extra bergruimte ingebouwd worden bijvoorbeeld voor het tuinmeubilair in de winter. De indeling heeft nog wat gedetailleerde uitwerking nodig. In ieder geval staat het grootste gedeelte nu vast.

Op het platte dak kan een groen dak gesitueerd worden. Dit geeft het gebouw extra uitstraling en is mooi om op te kijken vanuit de bedden van de tieners op het verhoogde gedeelte.

Ingrid en Frank hebben na deze toch wel intensieve dag het gevoel dat de ruimtes eindelijk hun plaats van bestemming hebben gekregen. Dat is een heel mooi eindresultaat van deze dag. Voor mij was het een mooie ervaring om er bij hen uit te halen, wat ze misschien al heel lang wisten. En de verschillende gevoelens die ze hadden met de plaatsing van de ruimtes ook werkelijk te laten werken in zijn geheel.

Christopher Alexander’s ‘A pattern language’ heeft waargemaakt wat het belooft: alle ruimtes vallen op hun eigen plek.

De oplossing voor de uit elkaar geplaatste woonkamer en woonkeuken zat ten eerste in het atelier. Het atelier hadden zij al naar de tweede bouwfase, de verdieping verbannen.  Maar goed luisterend naar Ingrid hoorde ik daar zeker haar behoefte voor een eigen ruimte. Voor de mogelijkheid om toch met een eigen praktijk of het begeleiden van workshops te beginnen. In de plattegrond komt het atelier in het midden te liggen, voor het middelste grote raam. Deze ruimte is zowel privé als ook (op uitnodiging) toegankelijk voor gasten en past daarom perfect binnen de intimiteitgraad van de woning.

De tweede oplossing zat in het bijgebouw dat Ingrid en Frank in gedachten bestemd hadden voor een apart appartement. Bedoeld voor retraitegasten en ook voor hun ouders en andere persoonlijke gasten. Inmiddels waren ze de aanbouw ook als zodanig aan het verbouwen. Mijn voorstel was om het bijgebouw te betrekken bij het grote volume door hier de slaapkamers te situeren. Na wat gepuzzel kwamen we uit op drie slaapkamers in het bijgebouw met elk een voorruimte en toegang tot de badkamer vanuit het hoofdgebouw. Het toilet en washok dat Frank al deels opgezet had, kunnen blijven bestaan en kunnen toegankelijk  gemaakt worden vanuit de entreehal. De aanzet tot badkamer zal omgebouwd worden.

Naast de keuken is nog ruimte voor een grote slaapkamer met eigen kleine badkamer: de hotelkamer. De redenering is hier geworden dat de retraitegasten niet zelf hun eten hoeven te bereiden, of hiervoor de grote keuken kunnen gebruiken. Dit was mede mogelijk doordat de woonkamer nu door beiden wordt gezien als de echt eigen kamer voor de familie. Als er retraitegasten zijn, kunnen Frank en Ingrid zich terug te trekken in hun eigen woonkamer. Voor de tienerkamers is het mogelijk om in het gedeelte van de kamer dat in het hoofdgebouw ligt hier een verhoogd bed te maken. De ruimte is daar immers 4 meter hoog.

De kick-off is zo opgezet dat we eerst met het hele team de innovatieopdracht doornemen en voor akkoord tekenen. Hiermee wordt het commitment van het team tot uitdrukking gebracht. Na de eerste uitleg drinken we met zijn allen een glaasje champagne bij de lunch. De sfeer zit er dan goed in.

-- zie afbeelding www.voort-innovatie.nl --

Vervolgens gaan we aan de slag met het bedenken van de kansrichtingen. Dit doen we aan de hand van een aantal trends, waar onze doelgroep mee te maken heeft: demografie, ecologie, economie, technologie, politiek en sociaal-cultureel. De ideeën zijn breed en hoeven in eerste instantie helemaal niet op ons werkveld aan te sluiten: het gaat erom dat we feeling krijgen met de aspecten die onze gekozen doelgroep tegen komt.

Vanuit VOORT werd geadviseerd om de brainstorm door een apart iemand te laten faciliteren. Ik merkte in de voorbereiding dat het best eens lastig kon worden om zowel mee te doen als het proces te begeleiden. Ik had me er al bij neergelegd dat ik dan even geen ideeën zou spuien. Uiteindelijk heb ik toch beiden gedaan. Het was zelfs zo dat de teamleden mee deden in het beheersen van de toe te passen tijd: einde stroom van gedachten en tijd om, dan gaan we naar de volgende fase. Dit werkte op deze manier erg leuk.

Vervolgens worden deze mogelijke kansrichtingen via stickers gewaardeerd en nog eens verder uitgewerkt. De teamleden raken aardig uitgewrongen wat ideeën betreft. Het valt me op dat veel van de te kiezen richtingen toch bekende onderwerpen voor ons zijn. Dit is niet onverwacht, omdat we deze eerste fase vanuit onszelf werken, vanuit wat we al weten van de doelgroep.

De keuze valt uiteindelijk op vijf waardevolle kansrichtingen. Hiervan bekijken we met zijn allen de mogelijke bezoeken die afgelegd kunnen worden. Er worden suggesties gegeven van bedrijven en af en toe zelfs specifieke personen. De kansrichtingen worden verdeeld onder de teamleden en hier gaan we mee aan de slag in de volgende fase: ONTDEKKEN.

We beginnen met de plaatsing van de grote woonkeuken  en de woonkamer. Vanwege de drie grote ramen zijn er globaal drie plaatsingsmogelijkheden. Voor Frank en Ingrid heeft de keuken altijd aan de voorzijde, aan de zuid-oost kant gezeten. Ook ik heb het gevoel dat deze hier het beste tot zijn recht komt, mede vanwege het licht, de oriëntatie en het uitzicht. De woonkamer wordt bij het meest achterste raam geplaatst: dit is het rustigste en er kan een raam aan de achterzijde gemaakt worden met mooi uitzicht op de tuin en het landschap erachter. De middag- en avondzon schijnt mooi deze kamer binnen. De grote loopafstand tussen beide ruimtes wordt echter als te ver ervaren vanwege het halen van een drankje als je `s avonds op de bank zit.

De woonkeuken hadden ze als zeer groot met naast de eettafel een extra zithoek in gedachten. Deze ruimte is ook bedoeld voor de gasten die in een later stadium komen aanschuiven. Na doorvragen bleek dat Frank het liefste in hun huidige keuken zit: vanwege lichtval, uitzicht en hoog zitten aan een tafel waar hij een tijdschrift leest, de laptop pakt of andere dingen doet. Ingrid zit bij voorkeur in de woonkamer op een relaxte bank. Ook vanwege het licht daar, en om weg te zijn bij het aanrecht dat voor haar een werksfeer is. Toch zitten ze graag bij elkaar. Hiervoor hebben we bedacht dat in de woonkamer ruimte gecreëerd wordt voor zowel een relaxte zithoek als een hoge tafel, of misschien wel een relaxte hoge bank aan de tafel. De keuken kan hierdoor wat kleiner vormgegeven worden met een ruim aanrecht, een zithoek met vaste bank en een ontbijtbar in de ochtendzon.

Om de afstand tussen beide ruimtes op te lossen wordt een kleine pantry bedacht vlak bij de woonkamer  en entree tot het terras, waar wat drinken en lekkers te halen is.

De reden dat zij op dit moment weleens op hun eigen slaapkamer gaan zitten is onder andere omdat de kinderen dan in de woonkamer tv kijken. Ze hebben beiden geen behoefte aan een tv in de woonkamer en stellen voor om elke tiener een tv op hun eigen kamer te geven, zodat de woonkamer vrij kan blijven van storende geluiden.

De afstand tussen de woonkamer en de keuken is niet de enige reden dat deze plaatsing niet direct het eureka gevoel gaf. Waar komen dan de slaapkamers en hoe kunnen we dan de volgorde van intimiteit blijven respecteren?

Na een tweetal instructies van Gijs van Wulfen in de Syntens-innovatiekring, gaan we aan de slag. De innovatieopdracht wordt na een keuze van het management voor een doelgroep, budget en omzet door mij als voorstel geformuleerd en zo door het management goedgekeurd. Dit is straks de start van de kick-off.

--zie afbeelding www.voort-innovatie.nl--

Het samenstellen van het team is nog best een heel werk. Het enthousiast maken van collega’s, mensen kiezen die zowel enige speling in hun werk hebben en ook een goede bijdrage kunnen leveren. Daarnaast rekening houden met een balans in type functies, afdelingen en bijvoorbeeld gender en leeftijd. Ik kom uit met een groep van 5 kernteamleden, zij maken alle stappen intensief mee en doen het meeste werk. Daarnaast zijn er ook 4 opstappers, die meedoen aan de workshops en meedenken in het traject.

De mensen zijn enthousiast, in voor iets nieuws en ook heel erg nieuwsgierig naar de methode. Er worden speculaties gedaan dat we dit hierna misschien wel kunnen herhalen voor andere doelgroepen of onderwerpen waar we mee bezig zijn. Dit maakt het nog meer van belang om het traject tot een positief proces te maken. Zodat we er behalve in deze ronde ook de in de toekomst veel aan hebben.

Omdat we het traject vrij snel van start willen laten gaan, is het plannen van de verschillende workshops nog een heel werk, maar het lukt!

Voor de binnenzijde kijken we eerst naar twee globale elementen die van belang zijn voor de volgorde van de ruimtes: de intimiteitgraad en de ligging ten opzichte van de zon.

In een woning bevinden zich ruimtes waar alle bezoekers mogen komen, ruimtes waar alleen persoonlijke gasten, familie en vrienden mogen komen, ruimtes waar het gezin met zijn allen aanwezig is en de privéruimtes van verschillende gezinsleden. Hierbij is het van belang dat eenieder, ook de ouders en/of partners een eigen ruimte hebben om hun eigen dingen te doen en te kunnen laten liggen. Bij Frank en Ingrid zijn dit een buitenruimte voor houtwerk en outdoor activiteitenopslag voor Frank en een atelier voor kleuren, schilderen en schrijven voor Ingrid. Zij hebben twee kinderen, beide tieners. Daarnaast willen zij ter zijner tijd een ‘bed en breakfast retraite’ opzetten. In deze ruimtes kunnen ook persoonlijke gasten komen logeren.
In de volgorde van intimiteit is het dus onlogisch om van een familievertrek naar badkamer of slaapkamers door de entree te gaan. Dit zet de laatst bedachte indeling van Frank en Ingrid ineens op losse schroeven.

Wat betreft de zon is het voor je biorimte goed om de slaapkamer op het oosten te hebben, de keuken met ontbijttafel op het zuidoosten, de familievertrekken op het zuidwesten, en atelier en workshop en terras op het westen. Dit pleit voor een gebouw dat langwerpig van oost naar west loopt.

In dit geval hebben we met een bestaande gebouw te maken. De school ligt juist in hoofdrichting van zuid naar noord met de grote ramen ongeveer op het westen. Hier zullen we daar waar het mogelijk is rekening houden met de oriëntatie van de ruimtes.

Waar bestaat die methode dan uit, vraag je je af. Het proces is het beste uit te leggen via de landkaart van de VOORT-innovatie, te vinden op www.voort-innovatie.nl Het proces is opgedeeld in een stappenplan en is vormgegeven als een reis, waarbij mogelijke successen en valkuilen aangegeven worden: zoals de ‘business-van-vandaag-gaat-voor-zandbanken’.

De voorbereidende fase wordt VERTREKKEN genoemd. In deze fase wordt het commitment van het hoger management verkregen en met hen een innovatieopdracht geformuleerd. Dit gebeurd in de innovatiefocus workshop. Wanneer de keuze van de teamleden is gevallen, kan het gehele traject ingepland worden en gaat de reis van start in de kick-off.

Na de kick-off gaan de teamleden aan de slag met de fase ONTDEKKEN. Hierin bedenken de teamleden kansrichtingen en ieder teamlid pakt een kansrichting om te onderzoeken. Daarnaast worden trends verkend. Ook is het van belang om bij de doelgroep op visite te gaan om te zien wat hun successen en problemen zijn. Deze worden verzameld en aan elkaar gepresenteerd in ontdekworkshops. Deze fase heeft als resultaat een aantal ‘klantfrictieborden’.

Met een aantal gekozen klantfricties gaan we aan de slag in de fase ONTWIKKELEN met de 2-daagse productenbrainstorm. Hierbij worden ook outsiders uitgenodigd, die het proces een verrassende wending kunnen geven. Na het genereren en kiezen van een 12-tal ideeën worden deze concepten uitgewerkt.

In de fase REFLECTEREN worden deze productideeën voorgelegd aan een klantenpanel. Aan de hand van de opmerkingen worden de productconcepten verbeterd en de beste 4 à 5 worden eruit gekozen.

Vervolgens worden deze productconcepten uitgewerkt in mini new businesscases in de fase TERUGKEREN. Deze worden gepresenteerd aan het hoger management en ter verdere ontwikkeling in de organisatie uitgezet.

We beginnen bij het aankomen van de kavel. Er zijn twee opritten, er staan wat bomen. Aan de voorzijde van het gebouw was ooit een serre uitgebouwd en de tegelvloer ligt er nog op een verhoging. De voorkeur bestaat om beide opritten te behouden.

In eerste instantie hadden Frank en Ingrid in gedachten om tussen de opritten een parkeerplaats te maken. Op beide opritten samen kunnen er al wel zeker 6 auto’s riant staan. Dat maakt de extra parkeerruimte direct aan de straat overbodig. Bovendien als je de straat bekijkt heeft ieder huis een brede grasrand tussen de weg en de eigen tuin liggen. Dit zouden ze voor de school langs door kunnen zetten om in het straatbeeld te blijven passen.

De entree komt in de hoek tussen het hoofdgebouw en het lage bijgebouw te liggen. Hier hebben we ook direct ’s ochtends in de zon onze eerste kop koffie gedronken. Voor dit terras hadden Frank en Ingrid al in gedachten om het enigszins van de weg af te scheiden voor privacy. Dit kan met een open hekwerk begroeid met klimplanten zodat het een deels transparante afscheiding wordt. Het dak van de aanbouw wordt doorgetrokken om een afdak boven de entree te maken. Op deze manier wordt het pad van buiten naar binnen geheel begeleid. Door steeds meer beschutting rondom het pad te maken wordt je al lopende voorbereid op het naar binnen gaan van het gebouw.

Omdat de twee opritten al behoorlijk stenig zijn, wordt besloten om de oude serrevloer te slopen en hier een tuin van te maken. Ook het brede pad aan de westzijde van het gebouw kan voor een deel opgebroken worden om langs het gebouw een border voor planten te maken. Zo staat het gebouw ook vanaf de weg gezien mooi in het groen.

Bij SBR faciliteer ik een Innovatietraject volgens de VOORT-innovatiemethode (zie  www.voort-innovatie.nl). Ik had dit voorstel aan het management voorgelegd omdat er een interessant aanbod langskwam om dit traject via een Syntens-innovatiekring onder begeleiding van de VOORT-grondlegger Gijs van Wulfen uit te voeren. Samen met nog 5 andere bedrijven, uit geheel verschillende sectoren, voeren wij de methode grotendeels zelf uit en krijgen op gezette momenten ondersteuning, feedback, instructie en coaching.

Wat maakt deze methode anders dan anders? Een deel daarvan ligt in het structureel toepassen van de stappen langs een strakke planning, zodat iedereen in het team ook werkelijk zal moeten presteren. De andere kant is het proces van eerst echt helemaal onbevangen de klant ondervragen wat de problemen zijn waar die klant mee te maken heeft en die eventueel op te lossen zijn door jouw bedrijf.

De VOORT-innovatiemethode is een behoorlijk intensief traject en Gijs van Wulfen is zeer streng in het verkrijgen van commitment voordat het traject van start gaat. Tevens voor de kwaliteit van de uitvoering en daar direct aan gerelateerd het aantal te besteden uren. Toch zijn we eigenwijs omdat we graag de methode willen proberen, maar voor onze organisatie zou een dergelijk traject ongeveer een derde van de beschikbare uren van het gehele bedrijf betekenen. Dat staat niet in verhouding, dus we proberen een afgeslankte versie van de VOORT-methode uit. We nemen echter wel alle onderdelen mee.

In de komende weken zal ik vertellen hoe het ons vergaat in het traject. Elke donderdag vind je hier een nieuw stuk van het verslag. A.s. donderdag eerst: wat houdt de methode in?

Frank en Ingrid hebben een oud schooltje van drie leslokalen gekocht. Alle tussenwanden zijn eruit en er is één grote, 4 meter hoge ruimte ontstaan, die vrij indeelbaar is. Erboven nog een ruime zolder. Aan de westzijde zijn drie grote kozijnen van de voormalig drie leslokalen. Aan de oostzijde is een laagbouw voor voorheen toiletten en dergelijke toegevoegd. Er is behoorlijk gerommeld met het gebouw en er zijn gapende wonden in de gevel achtergelaten. Desondanks zien Frank en Ingrid zichzelf al helemaal wonen hier met prachtig uitzicht op velden en iets verderop een groot water.

Ter plaatse loop ik eerst eens over de gehele kavel en door het hele gebouw om een idee te krijgen van de lichtval, het uitzicht, de ruimte en een gevoel voor de locatie te krijgen.

In een eerder gesprek met hen verkende ik de mogelijkheden die zij al eerder bekeken hebben.  Door een opmerking over loopafstanden van het terras achter naar de keuken, breng ik ze van de vaste gedachte af dat de keuken vooraan zou moeten komen, de enige ruimte die nog nooit van zijn plaats was gekomen. Het is voor hen belangrijk dat de indeling goed voelt, naast de praktische invulling. Tot nog toe hebben ze het gevoel, dat alles op zijn plek valt, nog niet gehad.

Hun woonwensen gaan gepaard met een atelierruimte en aparte appartementen of ‘hotelkamers’ voor gasten voor een stilteretraite. Dat maakt de opdracht extra ingewikkeld, ook in hun eigen hoofd. Want hoeveel is nu ècht privé en welke ruimte kunnen nog met de gasten gedeeld worden. Al pratende met hen over de mogelijke indelingen krijg ik langzaam een goed beeld van hun wensen.

Frank en Ingrid hebben een oud schooltje van drie leslokalen gekocht en willen dat ombouwen tot hun woning. Als ik met hen in contact kom, hebben ze inmiddels al vele verschillende indelingen gehad: slapen voor, zij of achter. Wel of niet een atelier beneden, wel of niet een apart appartement. Ik stel hen voor om ‘a pattern language’ van Christopher Alexander als leidraad te nemen, want hij belooft dat bij het volgen van de patronen alles vanzelf op zijn plek terecht komt.

Na een gesprek over hun woonwensen, zoek ik de patronen uit, die op hun bouwopgave van toepassing zijn. Het gebruik van de patronen geeft een extra uitdaging omdat het hier om een bestaand gebouw gaat.

Frank en Ingrid vinden het belangrijk dat het plaatsen van de ruimtes goed voelt. We spreken af om op locatie de plaatsing van de ruimtes door te nemen en direct te kijken en te voelen of dat de juiste plek voor die activiteit is. Hiervoor zullen we een volledige dag uittrekken.

In een serie berichten de komende weken op elke dinsdag zal ik dit proces omschrijven.

Leem is een materiaal dat zich helemaal voegt naar de vormen van de ondergrond. En stevig genoeg, kunnen er zelfs uitstekende vormen van gekneed worden. Leemstuc kan opgebracht worden in een laag van 3 mm als een finish, tot dikke strengen geëxtrudeerd leem gestapeld. Leem kan versterkt worden met vezels zoals stro, maar ook op zichzelf staan als en stamplemen wand. Hiertoe is een mal noodzakelijk om de leem te vormen en op de plaats te houden tot het gedroogd is.

In het buitenland wordt ook veel leemsteen toegepast. Deze stenen worden in een mal gevormd, te drogen gelegd en kunnen daarna met behulp van leemspecie aan elkaar ‘gemetseld’ worden. Door de plakkende eigenschappen van de leemsteen kunnen er koepels gecreëerd worden zonder steun door onder 35 graden de boog op te bouwen. Wel jammer dat er veel middeleeuwse vormen als voorbeeld voor leem gebruikt worden, dit sluit minder goed aan op de moderne architectuur. Hieraan zal nog gewerkt moeten worden, ook getuige de ideeën die tijdens het leemcafé naar voren kwamen.

Wat mij zo verrast heeft gedurende deze dag is het enthousiasme en betrokkenheid van de deelnemers. De sfeer op het congres was bruisender dan ik anders heb meegemaakt. Misschien komt het wel door de uitgebreide infomarkt, waar ook de praktische workshops plaatsvinden. Misschien komt het wel door een groot gedeelte ‘ons kent ons’ en de rest gaat daarin mee. Het was in ieder geval hartverwarmend.

Het Nationaal Congres Bouwen met Leem heb ik voor SBR georganiseerd samen met een aantal partijen die in de Leem actief zijn en vond plaats op 17 maart 2011. Voor een verslag, foto’s en de presentaties van het congres Bouwen met Leem zie: http://www.sbr.nl/terugblik_events/nationaal_congres_bouwen_met_leem/